PARAMASASTRA, DIMADURA – Morfologi tamaso’ sala settong bagiyan dhari pramasastra se nalektegi oca’ basa Madura. Noro’ kadaddiyanna, oca’ ebagi daddi tello’ macem, enggi paneka; oca’ asal, oca’ oba’an, ban oca’ camporan. Sapaneka jugan menorot macemma, oca’ ebagi sanga’ macem; enggi paneka; oca’ barang, oca’ gante, oca’ sepat, oca’ gabay, oca’ tamba’an, oca’ sambungan, oca’ bilangan, oca’ lantaran, ban oca’ serro.

Oca' Menorot Kadaddiyanna

Dhari pan-saponapan macemma oca’ e attas, saterrossepon jajarba'an dhari oca’ menorot kadaddiyanna e baba paneka: 1) Oca’ asal enggi paneka: oca’ se gi’ ta’ aoba dhari asalla. Opama: bengko, korse, kalambhi, ban salaenna (bls). 2) Oca’ oba’an enggi paneka: oca’ se ampon manyetttong kalaban aguna'agi embuwan (ter-ater, sessellan, ban panoteng ). Opamana: ako-bengko, sakanca’an, amaena, bsl. 3) Oca’ camporan enggi paneka: oca’ dhadhuwa’ se ecampor, kongse kenneng koca’ paramasettongnga artena. Opama: gulâ bato, roma sake’, ban saptanang/sattanang, bsl.

Oca' Menorot Macemma

Saterrossepon, jajarba'an oca’ menorot macemma badha sanga’ macem, enggi paneka: 1) Oca’ Barang enggi paneka: oca’ se anyata’agi rang-barang ban pan-ponapa se kenneng andhiyagi barang. Opama: landhu’, pesse, korse, bsl. Oca’ barang paneka badha se anyata’agi kalaban oca’ asal (korse, angen) badha se anyata’agi oca’ oba'an, akantha: Ka --------- kabelli Pan --------- panbajar Pe ------------ petotor Pang ---------- panglepor 2) Oca’ gante enggi paneka: oca’ se daddi gagantenna nyamana barang ban pan-ponapa se kenneng andhiyagi nyamana barang. Opamana:
Gagantena nyamana oreng: sengko’, bula, kaula, dibi’na, ba’na, panjennengan, sedha. Gagantenna nyamana oreng se andhi': tang, sang, ba’na, sampeyan, nyamana, pangkaddda otaba tetella oreng ganeka.
Gagantena ètodu monggu dha’: a. oreng ban barang pan-ponapan: reya, rowa, jareya. b. Kabadha’an: bariya, barinna’. c. Bannya’na pan-ponapa: sabariya, sabarinna’. d. Kennengan: dhiya, dhinna’, dhissa. e. Bâkto: sateya, bajangkene, gi’ buru. Gagantenna petanya monggu dha’: - oreng: sapa, sapa’an. - barang pan-ponapa: apa, apana, apa’an. - kabadha’an: baramma, dha’ ramma. - bannya’ pan-ponapa: barampa, barampa’an. - kennengngan: dhimma, e diimma, dhimmana. - bakto: bila, baja apa. - marga: arapa, sabab apa. 3) oca’ sepat enggi paneka: oca’ se anyata’agi tabi'at (babatek), barna, rassa, bangon. Opamana: juba’, raddin, manes, loncong, raja. bsl.

Macemma Oca' Sepat

Oca’ sepat paneka badha 3 macem: a) sepat se anyata’agi kalaban oca’ asal: raja, raddin. b) sepat se anyata’agi oca’ oba’an: atowa’an, kakene’en, leng-cellengan, bsl. c) oca’ sepat se olle oca’ tamba’an, akantha: lebbi penter, mera gallu, gantheng kadibi’, bsl. 4) Oca’ gabay enggi paneka : oca’ se anyata’agi panggabayanna mahlok ban en-laenna, akantha: ngabas, ngetter. Oca’ sè noduwagi kabadha'an, daddi toro’anna oca’ gabay, opama: atemmo, taporop, kaelangan. Badha pole se ènyamae oca’ partolonganna oca’ gabay, akantha: bakal, masrhe, kenneng, bsl. Opama: Toyyib bakal mangkada. Okara ghaneka asalla dhari: Toyyib mangkat; tape serrena Toyyib gi’ ta’ ajalan mangkat, laju epasange oca’ bakal. 5) Oca’ tamba'an enggi paneka : oca’ se daddi jajarba'anna oca’ gabay, oca’ sepat, oca’ tamba’an, otaba oca’ bilangan, opamana: - Ahmad noles bagus. - sapena talebat koros. - sapena pa’ polo lebbi. Contona okara eyattas aropa'agi okara se etambai oca’ tamba’an. Oca’ tamba’an se laen enggi paneka: ella, bellun, seggut, kaburu, ghu-laggu, bsl. 6) Oca’ bilangan enggi paneka : oca’ se aropa'agi settong, dhuwa’, tello’, empa’, ban bisa aoba ka oca’ bilangan tong, wa’, lo’ pa’. Tarkadhang badha sè daddi oca’ bilangan - petto’ --- pettong (pettong kale) - sanga’ --- sangang (sangang kale) - ballu’ --- ballung (ballung kale) 7) Oca’ sambungan enggi panrka : oca’ se ekagâbây bung-sambungnga ra-okara otaba ca’-oca’ , opama: Sitti perak, sabab èberri’ pesse ban kalambi. Oca’ sambungan paneka tarkadhang badha e dha’-adha’na okara, akantha: saellana sapena paju, buru tao melle kalambi. Macemma oca’ sambungan enggi paneka: ban, bi’, molana, nangeng, sanajjan, sopaja, kongse, sabellunna, bsl. 8) Oca’ lantaran enggi paneka: oca’ se esembuwagi e adha’na oca’ barang, oca’ gante, sopaja taowa daddi katerranganna okara, opamana: - Ale’ entar ka Sorbaja. - Sapena badha e kandhang. 9) Oca’ serro paneka oca’ se tarkadhang èkekoca’agi parappa’na getton, perak, sossa, takerjat, opamana:
- Wa, Tini ma’ tao bariya.. - Masya Allah, ceppet onggu kaka’ dhateng.
Mator sakalangkong