E baba ka’dhinto, pan-saponapan bagiyan tor contoepon mitos se badha tor kaonang neng e galimpo’ magarsare Madura.

1. Mitos Lesan

    Ta’ sakone’ mitos se tanduk dha’ bang-sebangnga aba’ paneka aropa basa se akaton sa-biyasa, dhari barung ka barung, compo’ ka compo’, oreng ka oreng, lebat lesan ka lesan.

Sae aropa careta jaman kona (legenda) tor kappra ecareta’agi sareng oreng se langkong seppo dha’ ngangodhadan e seddi’na, otaba jujuk aropa pathena careta kona (hekma) se ebundu’ kalaban basa se – torkadhang loco tor endha kapeyarsaepon, torkadang agalicek ka pekker, torkadhang pole makasambu’ ka aba’--ta’ sorop kalaban kappra ollena akkal mekker.

Para maos tanto ampon toman meyarsa pan-saponapan mitos lesan se aropa basa jujuk hekma, akadiya pan-saponapan okara lalonget (sastra) e baba ka’dhinto:

a. mitos partengkan (ka’agama’an)

  • Ajja’ alengkaen koburan, tako’ laju jaga se badha e dhalem!
  • Mon bangal ka patapa’an, me’ ebasto daddi bato. Daddi bato onggu, ba’na!
  • Ja’ ngoca’an “pate'”, Cong! Manna jilana kotthong.
  • Ja’ neng-ennengan e bang-labang, manna ta’ paju lake, Bing!
  • Ja’ ngakanan geddhang se arampet, manna dhaggi’ andhi’ ana’ kembar adhampet!
  • Mon ngakan ja’ tampa, me’ sala tampa (bila acaca ban oreng)
  • Ja’ lebur bu-tabbuwan, juba’. Ekabannya’ otang!
  • Ja’ ngekke’an tanang, manna ta’ andhi’ emma’!
  • Ja’ toju’an ka bantal, Cong. Senga’ etemmo bubudun!
  • Paraban reya, ja’ neng-ennengngan e labang, Bing! Senga’ ta’ duli paju lake
  • Ja’ tedhungan gu-laggu, Cong! Me’ ecapo’ panyake’ ra-bara oto’!
  • Ja’ ngakan toro’ dhari tengnga’an otaba dhari jauna, bali’ dhari se badha e adha’anna. Manna pagi’ satowana, gajina ekala’ (tadha’) ka’adha’ (sabellunna dhapa’ ka baktona).

Maos Jugan: Macemma Ranḍhâ

b. mitos kadukterran

  • Ja’ mandhiyan tengnga malem, senga’ ecapo’ panyake’ koneng!
  • Ja’ jan-dujan ngakan tahu; ekakopok!
  • Mon esengnga’ kala, duli ba’na ngoca’, “sengko’ mennang, ba’na kala!” Yakte baras dakkala.
  • Mon jaga tedhung temmo giya’, duli bali’ bantalla tello kale, pas bacaen shalawat. Jareya le-palena!

c. mitos daddi budhaja

Sopaja asel tase’ tamba rajja, parlo kerana magarsare alampa’agi rokat tase’ (nyadar).

Sopaja disa, kampong, tor sabarundhut magarsare’epon jumenneng odhi’ aman tor nyaman, parlo elaksana’agi lampa rokat disa.

Rokat pandhaba. Mesallepon: “Mon sataretanan pa’-empa’, pas lake’na coma settong (otaba sabaligga), yakte na’-kana’ se settong dhari sataretanan gapaneka kodu erokat. Melaepon, na’-kana’ gapaneka aropa’agi pandhaba macan.

Ampon daddi kaparcaja’anna oreng bannya’, ja’ manabi ta’ erokat, pagi’, na’-kana’ gapaneka bakal ngakan taretanna se laen!”

d. mitos ramalan

  • Pagi’ lon-alon bakal esekot, Cong!
    Pagi’, Songennep bakal epempen rato. Rato jareya ella abit elaherragi ka dunnya, sakeng pareppa’na buru kalowar, mo-temmo pas elang. Daddi, pagi’ bila ella dhapa’ ka baktona, baji’ gella’ bakal ngaton ban ngaratone Polo Songennep!
  • E budhi are, Madura ban Sorbaja bakal acampo daddi settong!
  • Ajja’ ngakanan geddhang se arampet, tako’ pagi’ ba’na laju andhi’ ana’ kembar adhampet!
  • Maleng ta’ kengeng ngeco’ embi’, embi’ reya panas. Mon maksa, bakal apes!

e. metos tatengngerra kabadha’an

  • Mon badha monyena mano’ tharas ri’-bari’, tandhana bakal badha na’-kana’ mate; mon tengnga malem sampe’ sobbu, bakal badha oreng towa/seppo mate.
  • Mon badha monyena mano’ ke’-keke’ abak maba, tandhana badha oreng sala (maleng) onjangan; mon abak ngattas, tandhana malengnga gi’ abak jau (abak-rembak sakanca’an padha malengnga).
  • Bila badha ramme monyena we-rowe/tottowe, tandhana bakal gaggar ojan neng e kennengngan gapaneka.
  • Mon badha dalko’ ngabber alengleng neng e attassa kampong otaba roma, tandha ja’ e sakoleleng baba leyerra dalko’ gapaneka bakal badha se mate.
  • Mon badha kakapper maso’ ka amper, tandhana bakal andhi’a tamoy.
  • Mon badha seset lente (seset kene’ koros) maso’ ka dhalem roma, tandhana badha babaja se bakal teba dha’ sala settong angguta kalowarga gapaneka. Ma’ olle ta’ tolos teba, agga seset gella’; pakalowar!

Maos Jugan: Pasera se Nemmo Aqua?